17 Ocak 2008 Perşembe

Yılanlar hakkında yanlış bilinenler - 1: Yılanlar sokar mı ısırır mı?

"Yılanlar hakkında yanlış bilinenler" başlığı altında bu hayvanlarla ilgili yanlış bilinen bazı bilgileri ve doğrularını paylaşacağım.

Yılanlar sokar mı ısırır mı?

Öncelikle belirtmek gerekir ki bu aslında kelimenin yanlış kullanılışından kaynaklanan bir yanlış anlaşılmadır. Ancak bu sebeple bunu duyanlar yılanın diliyle sokabileceğini hayal ediyorlar. Yılanlar sokmaz, "ısırır". Öncelikle bu kullanım hatasını düzeltmek gerekir. Bütün yılanlarda diş vardır ve dişleriyle ısırırlar.

Zehirli yılanlarda özelleşmiş, diğer normal dişlerinden daha büyük olan ve içinde kanal olan zehir dişleri vardır. Avını zehirlemek için bu dişleriyle ısırır ve dişin içindeki kanal yardımıyla zehri avına zerkeder. Dil ise sadece bir duyu organı olarak kullanılır (Ortamdaki koku partiküllerini toplayıp ağzın içinde "Jacopson Organı" na sokar).

15 Ocak 2008 Salı

Montivipera xanthina (Gray, 1849)

Fotoğraf: İnternet.


Montivipera xanthina (Gray, 1849)


Engerekler Viperidae (Engerekgiller) (Reptilia, Squamata) familyasında bulunmaktadır. Ülkemizde biri Macrovipera ( M. lebetina ), on biri (on ikisi?) Vipera ve Montivipera ( M. xanthina , V. ammodytes , V. transcaucasiana [V. ammodytes'in alttürü olarak kabul eden yazarlar çoğunluktadır], V. eriwanensis , V. anatolica, M. raddei , V. kaznakovi , V. pontica , M. wagneri , V. barani, M. albizona, M. bulgardaghica ) cinslerine dahil 12 (13?) engerek türü bulunmaktadır (Ayrıntılı liste için tıklayınız). M. xanthina , Türkiye'de M. x. xanthina alttürü olarak bulunur (Başoğlu & Baran, 1977; Nilson & Andrén, 1986; Nilson ve ark., 1988; Nilson ve ark., 1990; Nilson ve ark., 1999; Budak & Göçmen, 2005).

Yapılan sistematik çalışmalarda M. xanthina 'nın ve de genel olarak engereklerin sistematiğinin karmaşık olduğu görülmüştür ve başlıca tartışma konularından biri olmuştur. M. xanthina ilk olarak Gray (1849) tarafından bir ergin ve bir juvenil dişi örneğe bakılarak tanımlanmıştır ve Daboia xanthina olarak isimlendirilmiştir (Nilson & Andrén, 1986). Tür ismini de ergin örneğin toplandığı yer olan Fethiye (Muğla)'deki Xanthos (Kınık) Harabeleri'nden almıştır (Budak & Göçmen, 2005; Nilson & Andrén, 1986). Daha sonraları yapılan sistematik çalışmalarda bu takson Vipera xanthina olarak belirlenmiştir. Son olarak Nilson ve ark. (1999) Vipera xanthina kompleksinin taksonomik konumunu tekrar gözden geçirmiş ve bu kompleksteki türler (xanthina, bornmuelleri, bulgardaghica, raddei, albicornuta, albizona, wagneri, latifii, kurdistanica) için Montivipera alt cinsini (subgenus) önermişlerdir.

M. xanthina , Vipera xanthina kompleksinin xanthina grubunda yer almaktadır. Vipera xanthina kompleksi (Yakın ve Orta Doğu'nun dağ engerekleri), daha küçük olan Avrupa türleriyle daha büyük olan lebetina grubunun arasında morfolojik ve coğrafik olarak geçiş teşkil eden engerekleri içeren gruptur (Nilson & Andrén, 1986). Bu kompleks temelde baş bölgesinin pullanması göz önünde bulundurularak iki gruba ayrılmıştır: xanthina grubu ( Montivipera xanthina , M. bulgardaghica , M. bornmuelleri , M. wagneri türlerini içerir) ve raddei grubu ( Montivipera latifii , M. albicornuta , M. raddei türlerini içerir) (Nilson & Andrén, 1986).

Budak & Göçmen (2005)'e göre Montivipera xanthina 'nın sistematiği:
Regnum: Animalia
Phylum: Chordata (Sırt İplikliler, Kordatlar)
Subphylum: Vertebrata (=Craniata, Omurgalılar, Kafataslılar)
Classis: Reptilia (Sürüngenler)
Ordo: Squamata (Pullular)
Subordo: Serpentes (=Ophidia, Yılanlar)
Familia: Viperidae (Engerekgiller)
Genus: Montivipera
Species: Montivipera xanthina (Şeritli Engerek)
Bazı yazarlar Viparidae ailesini Viperinae (Gerçek Engerekler – True Vipers) ve Crotalinae (Çıngıraklı Yılanlar – Pit Vipers) olarak iki alt aileye ayırmışlardır.

Vücudu 1 m kadar olabilen (normal uzunluk 70-80 cm ) bu engerek türünün başının üstündeki (gözün üstündeki supraocular plaklar haricinde) ve sırtındaki pullar karinalıdır. Başı üçgen biçimindedir ve göz bebeği dikeydir. Sırt rengi gri-kahverengidir. Sırt deseni baklava dilimi veya yuvarlak şekilde, bazen de zikzak biçiminde bant oluşturacak şekildedir. Baş yanlarında şeritler vardır ve gövde yanlarında bir sıra koyu leke bulunur (Başoğlu & Baran, 1977; Budak & Göçmen 2005; Baran & Atatür, 1998).

Dağların taşlık ve kayalık kısımlarında, harabelerde görülebilirler. Deniz seviyesinden 2000 m yüksekliğe kadar çıkabilirler. Besinleri küçük kemiriciler, kuşlar, yılanlar ve kertenkelelerdir. Gece aktiftir, gündüz oyuklarda, kayaların altında saklanır. Avlarını zehirleyerek öldürürler. Zehirleri insan için tehlike arz edebilir. Ancak rahatsız edilmedikleri sürece insana saldırmazlar.

Batı, Güney ve Orta Anadolu bölgesinde, Yunanistan'ın kuzeydoğu bölgesinde ve bazı Yunan adalarında yayılış gösterir (Başoğlu & Baran, 1977; Nilson & Andrén, 1986).

9 Ocak 2008 Çarşamba

Türkiye ve K. K. T. C.'de Yayılış Gösteren Zehirli Yılanlar.

NOT: Anadolu engereklerinin sistematiği kesin değildir ve sürekli değişip güncellenmektedir. Aynı şekilde genel olarak Türkiye'nin herpetofaunasına dair bilgiler de değişmektedir. Bu nedenle bildirilen türlerde, farklı kaynaklarda farklı bilgiler olabilir. Burada verilen türler son yapılan çalışalar ışığında listelenmiştir. Ayrıca bazı türlerle ilgili ek bilgiler de dipnot olarak verilmiştir. Konuyla ilgili daha ayrıntılı bilgi edinmek isteyenler benimle iletişime geçebilirler (N. İ.).

Aile (Familia) / Alt aile (Subfamila): Viperidae/Viperinae (Engerekgiller - True Vipers) (Solenoglif [solenoglyphous] yılanlardır, insan için tehlikelidirler.)

1. Macrovipera lebetina* (Linnaeus, 1758) (Koca Engerek - Levantine Viper)
2. Montivipera xanthina (Gray, 1849) (Şeritli Engerek - Ottoman Viper, Turkish Viper)
3. Montivipera raddei (Boettger, 1890) (Ağrı Engereği - Radde's Viper, Armenian Viper)
4. Montivipera wagneri Nilson & Andren, 1984 (Wagner Engereği - Wagner's Viper)
5. Montivipera albizona Nilson & Andren, 1990
6. Montivipera bulgardaghica Nilson & Andren 1985 (Bolkar Engereği-BolkarDagh Viper)
7. Vipera ammodytes (Linnaeus, 1758) (Boynuzlu Engerek - Horned Viper, Sand Viper)
8. Vipera transcaucasiana** Boulenger, 1913 (Transcaucasian Sand Viper)
9. Vipera (Pelias) barani Böhme & Joger, 1984 (Baran Engereği - Baran's Adder)
10. Vipera (Pelias) kaznakovi Nikolsky, 1909 (Kafkas Engereği - Caucasus Viper)
11. Vipera (Pelias) pontica Billing, Nilson & Sattler, 1990 (Çoruh Engereği - Pontic Adder)
12. Vipera (Pelias) darevskii Vedmederja, Orlov & Tuniyev, 1986 (Darevski Engereği-Darevsky's Viper)
13. Vipera (Acridophaga) anatolica*** Eiselt & Baran, 1970
14. Vipera (Acridophaga) eriwanensis*** (Reuss, 1933)

* Kuzey Kıbrıs'ta yayılış gösteren tek engerek türüdür (M. l. lebetina, nominant alt tür olarak). Türkiye'de de yayılış göstermektedir.
** Vipera ammodytes'in alttürü (V. a. transcaucasiana) olarak kabul eden yazarlar da vardır.
*** Bu iki tür daha önce Vipera ursinii'nin alttürleri olarak alınmaktaydı fakat daha sonra tür kategorisine çıkartılmışlardır.


Aile (Familia): Elapidae (Mercan Yılanları + Kobralar - Coral Snakes + Cobras + Kraits) (Proteroglif [proteroglyphous] yılanlardır, insan için tehlikeli değildirler.)

Walterinnesia morgani* (Mocquard, 1905) (Çöl Kobrası - Desert Black Cobra) (Türkiye'de sadece Şanlıurfa [Birecik] ve Kilis'ten kaydı var.)

* Nilson ve Restegar-Pouyani (2007), yaptıkları çalışmada İran, Irak ve Suudi Arabistan'ın doğusundaki Walterinnesia aegyptia popülasyonlarını W. morgani olarak ayırmışlardır.


Aile (Familia) / Alt aile (Subfamila): Lamprophiidae/Psammophiinae (Opistoglif [opisthoglyphous] yılan, aşağıdaki tür insan için tehlikeli değildir, ancak dikkat edilmesinde fayda vardır.)

Malpolon monspessulanus /* (Hermann, 1804) (Çukur Başlı Yılan - Montpellier Snake)

/ Daha önce "Colubridae" ailesine dahil edilmekteydi fakat bu kategori günümüzde üst/süper aile (superfamilia) olarak (Colubroidea) değerlendirilmektedir ve genetik çalışmalar ışığında farklı ailelere ayrılmıştır. Bu türün ise daha uzak olduğu görülmüş ve farklı bir aile altına alınmıştır.
* Hem Kuzey Kıbrıs, hem Türkiye'de yayılış göstermektedir.


Üst aile (Superfamilia): Colubroidea (Kırbaç Yılanları) (Opistoglif [opisthoglyphous] yılanlardır, Türkiye'de yayılış gösteren bu aileye dahil aşağıda adı geçen türler insan için tehlikeli değildir.)

1. Telescopus fallax* (Fleischmann, 1831) (Kedi Gözlü Yılan - Cat Snake)
2. Telescopus nigriceps** (Ahl, 1924) (Kedi Gözlü Yılan)
3. Spalerosophis diadema (Schlegel, 1837) (Urfa Yılanı - Diadem Snake)
4. Natrix tessellata (Laurenti, 1768) (Su Yılanı - Dice Snake, Water Snake) (Aile: Natricidae)
5. Hemorrhois ravergieri*** (Menetries, 1832) (Kocabaş Yılan - Mountain Racer)

* Türkiye ve Kuzey Kıbrıs'ta yayılış göstermektedir.
** Bu tür daha önceden Türkiye'den bilinmemekteydi fakat Göçmen ve ark. (2007) tarafından türün Türkiye'deki varlığı hakkında bir yayın yapılmıştır.
*** Genel olarak zehirsiz olarak belirtilir fakat Duvernoy bezi ve zehir dişi gelişimi olduğunu bildiren (opisthoglypha) ve bu yılandan elde edilen zehir üzerinde çalışmaları bildiren bazı kaynaklar vardır. Ayrıntılı bilgi için benimle iletişime geçebilirsiniz.

NOT: Sistematik çok değişken bir bilim dalıdır. Bu nedenle, bu sayfada yeri geldikçe gerekli güncellemeler yapılacaktır.

**************************************************************************

Ülkemizde yayılış gösteren Viperidae (Engerekgiller) ailesine dahil yılanlar ve Çöl Kobrası (Walterinnesia morgani) insanlar için tehlike arz etmektedir. Ancak Çöl Kobrası Türkiye'nin güneydoğusunda, Birecik (Şanlıurfa) ve Kilis civarında bulunmaktadır ve karşılaşılması çok zordur (Keza şimdiye kadar Türkiye'den 4 kaydı vardır). Ayrıca engereklerden Montivipera albizona, M. bulgardaghica, M. wagneri, Vipera pontica, V. eriwanensis ve V. anatolica ile de karşılaşılması zordur. Bunun dışındaki engereklerle doğada karşılaşılabilir ve özellikle yaz aylarında ısırılma vakaları gerçekleşmektedir.

Engerekler doğası gereği yavaş hareket eden hayvanlardır. Genellikle bir köşeye çekilirler ve avlarının yaklaşmasını beklerler. Üzerine basmadıkça ya da rahatsız edilmedikçe insana saldırmazlar. Bu yüzden doğada karşılaştığınızda rahatsız etmeyip yolunuza devam ederseniz size hiçbir zararları dokunmaz.

Ülkemizde bulunan Colubroidea üst ailesine dahil zehirli yılanlar insan için tehlike arz etmez. Zehirleri özellikle besinlerini teşkil eden kurbağa, fare gibi hayvanlar üzerinde etkilidir.

Yılanlar, birkaç istisna ile çok çeşitli ortamlara uyum sağlayıp dünyanın her yerinde yayılış gösteren çok önemli bir gruptur. Ekolojik dengede çok önemli bir yere sahiptirler. Ancak kötü ünleri sayesinde görüldükleri zaman zehirli veya zehirsiz olduğu bilinmeden hemen öldürülmektedirler. Öyle ki, zehirsiz yılanlar da rahatsız edilmediklerinde insana bir zarar vermezler. Doğada bir yılanla karşılaştığınızda bu muhtemelen Colubroidea üst ailesine dahil bir yılandır ve zehirsizdir (Ülkemizdeki bu aileye dahil zehirli yılanların zehri de zaten insan için tehlike arz etmez).

Zehirli yılanların yurt dışına kaçırılmasından muzdaripken, insanlarımız tarafından da öldürülmeleri sayılarının azalmalarına yol açmaktadır. Örneğin; yasayla da koruma altında olan Çoruh Engereği (V. pontica) ve Kafkas Engereği (V. kaznakovi)'nin sayıları doğa tahribatı, izinsiz yurt dışına kaçırılması ve öldürülmesi nedeniyle giderek azalmaktadır. Bu yılanlar Türkiye için bir kaynak niteliğindedir. Çeşitli ülkelerde yılan çiftlikleri kurulmakta ve yılanlardan elde edilen zehirler bilimsel araştırma veya ilaç yapımı için dünyanın her yerine satılarak çok büyük gelir elde edilmektedir. Bu potansiyel ülkemiz için de kullanılabilir. Ancak bu noktada her zaman için bilimselliğin ticaretten önce gelmesi gerektiği unutulmamalıdır. Aksi taktirde bu girişimler çerçevesinde zaten sayıları az olan türlerimizin nesilleri iyice tehlike altına girebilir.

Çöl Kobrası çok dar bir alanda yayılış göstermektedir, engerekler ise gece aktif olduklarından gün içinde karşılaşılması zordur. Ayrıca doğada herhangi bir yılanla karşılaştığınızda öncelikle size saldırmayı değil kaçmayı tercih edecektir. Bu nedenle yılanları öldürmek için hiçbir neden yoktur. Tam tersi yukarıda zikredilen özellikleri nedeniyle doğaya büyük katkıları vardır. Umarım siz de doğada bir yılanla karşılaştığınızda, daha önce öldürüyorsanız, bundan sonra öldürmez ve kendi haline bırakıp yolunuza devam edersiniz.

NOT: Yılan ısırmalarında ilk yardım ve adı geçen türler hakkında daha ayrıntılı bilgiler daha sonra sayfaya eklenecektir.

Biyo. Naşit İĞCİ

http://www.nasitigci.com/

10 Kasım 2007 Cumartesi

YAKINDA...

Çok yakında Türkiye'nin zehirli yılanları hakkında gerek akademik düzeyde gerekse güncel düzeyde bilgileri bu alanda bulacaksınız.

Bilgi için: igcinasit@yahoo.com.tr, montivipera@gmail.com

Naşit İĞCİ
Ege Üniversitesi (University of Ege)
Fen Fakültesi (Faculty of Science)
Biyoloji Bölümü (Department of Biology)
4. Sınıf (Zooloji ağırlıklı) (4th-year Undergraduate Student)

http://www.nasitigci.com/